סוכן כפול בעברית

עמרי הרצוג

סוכן כפול בעברית


בין הקריאה בוורף ובמצאלחה עלתה בי השאלה, איזו מטלה של חירות פואטית ופוליטית נתונה בידי מי שיוצר בשפה שאינה שפת אמו. ההוגים הצרפתים דלז וגוואטרי נדרשו ב-1975 לסוגייה הזאת וטבעו את המושג "ספרות מינורית" במסגרת מחקרם על קפקא; הם טענו שהאפקט המרכזי של טקסט מינורי, כלומר זה שנכתב בשפה שאינה שפת המקור התרבותי של היוצר, הוא של דה-טריטוריאליזציה, משמע התקה או תפנית פיסית שעובר טקסט משפת המקור לשפת הגלות או לשפת הטריטוריה החדשה.


לטקסט המינורי אין מקום משל עצמו: הוא פועל בחלל שבין מרחבים נתונים - מרחב שפת המקור ומרחב ההתארחות של היצירה. ספר שיריו הראשון בשפה העברית של המשורר וחוקר הספרות סלמאן מצאלחה, "אחד מכאן", מייצג את התנועה הזאת: "אני כותב בלשון העברית, / שבשבילי איננה שפת אם, / כדי ללכת לאיבוד בעולם. / מי שלא הולך לאיבוד לא / ימצא את השלם"; ותנועה זו מייצרת בתורה חוויה פואטית נדירה במורכבותה הלשונית, הרגשית והתודעתית. ספר השירה העברי הצנום הזה הוא לטעמי יצירת מופת.

המעמד הלשוני הייחודי של שירת מצאלחה מאפשר לנהל משא ומתן עם היחסים הפוליטיים הנזילים שמגדירים את כללי ההשתייכות לנופים הקהילתיים הטבועים בשפה העברית. אלו יחסי משא ומתן שמהווים גם עול פוליטי - שלעתים מכריע יצירות מינורית מסוימות - אך גם עשויים לספק פריווילגיה יצירתית, משום שהמניפולציה הפואטית אינה מבוצעת על חומרים לשוניים יציבים וידועים מראש, אלא על עצם קביעותם ומוכרותם.

שיריו של מצאלחה מתמסרים להזרה כפולה: זו הנעוצה במדיום השירי עצמו, וזו הנעוצה בשימוש בכל שגרת תיאור או מבנה דקדוקי שמפעיל אותו. מצאלחה, הסוכן הכפול של הדובר בשפה, מנצל אותה באופן עדין, מודע לעצמו ומתוחכם, ומגייס חופש יצירתי והבעתי יוצא דופן; הוא כותב: "מכיוון שאין לי שום ממשלה, עם / או בלי ראש, ואין שום יושב ראש / שעומד על ראשי. אני יכול בנסיבות / מקלות שכאלה, להרשות לפעמים / לעצמי, להיות בן אדם, / קצת חופשי".

___

אחד מכאן, מאת סלמאן מצאלחה. הוצאת עם עובד, 70 עמודים

פורסם: הארץ, תרבות וספרות, 18 ביוני 2004

***

مشاركات:


مقالات نقدية
  • אחד מכאן

    חנן חבר ||

    ספר השירים ״אחד מכאן״, שכתב סלמאן מצאלחה, מחייב את קוראיו לחדד את הקשבתם אל השירים החודרים שבו, שכן הם דורשים חשיבה מחדש על השירה העברית, על אפשרויותיה ועל גבולותיה.

    כל הפרטים

  • خانة فارغة


    صباح زوين ||

    الحنين يقتاد الشاعر أبعد من جغرافيته المادية، نحو مدارات تنتمي الى ماضٍ وإرث وذكريات. يرميه موج الزمن على شاطئ يعيده الى رمل البداية والبداوة، ويضعه في الوقت عينه في أحضان طبيعة لا تستقر في ذاته اذ لا تفصح له عن هويتها ولا عن حقيقة مداها…

    تتمة الكلام


  • ريش البحر

    مرزوق حلبي ||


    الشاعر في نصوصه يعيش تحولات وتبدلات ذات ألوان إيحائية تدلنا وتؤشر على ثقافته باعتبارها الفضاء الرحب الذي يتيح السفر والحالة الشعرية، فلا شعر خارج الفضاء الثقافي. الثقافة شرط لتكوين الفضاء الشعري، فالتفعيلة لا تكفي ولا الوزن ولا القافية، وإن كانت تضيف إليه وتزينه.

مقابلات
  • הארץ

    לילי גלילי ||


    מהמרפסת של מלון "המלך דוד" בירושלים הכריז המשורר סלמאן מצאלחה על ישראל אחרת, אוטופית. שמה יהיה הומלנד. הומלנדי יהיה כל מי שיימצא במרחב של המדינה החדשה ביום הקמתה, בלי חוק שבות ובלי זכות שיבה. אין זכויות עבר, רק מחויבות לעתיד...

    כל הפרטים
  • الحياة

    عبده وازن ||


    يجب ألا يغيب عن ذهنك أن التجربة الشعرية لدينا قد بدأت من الصفر لأن المدينة الفلسطينية لم تبق ولأن الثقافة الفلسطينية لم تبق في الوطن بل خرجت ولجأت الى بلاد العرب المحيطة. البداية حماسية لأنها كانت تهدف الى بعث الأمل لدى الأقلية الباقية على ترابها....

    تتمة الكلام

  • Jerusalem Post


    Talia Halkin ||


    My heart is full of chambers -- not just four or five like those described in anatomy books, but an entire palace in which each open door leads to a new discovery.


مجموعات شعرية
  • عشق مؤجل

    אחד מכאן

    مقامات شرقية

  • في الثرى في الحجر

    لغة أم


    خانة فارغة

  • ريش البحر

    كالعنكبوت بلا خيوط

    مغناة طائر الخضّر


موسيقى كلاسيكية

***
موسيقى جاز


قصائد ملحنة
  • عربية



    يا صاحب الدن

    كَفِّي عَلَى خَدِّي
    وَالعَيْنُ فِي الكَاسِ
    أَرْضُ النَّوَى مَهْدِي
    وَالْخَمْرُ أَنْفَاسِي


  • عبرية



    בחיפה‮, ‬מול הים


    בְּחַיְפָה, מוּל הַיָּם, רֵיחוֹת הַמֶּלַח
    עוֹלִים מִתּוֹךְ הָאֲדָמָה. וְשֶׁמֶשׁ
    הַתּוֹלָה עַל עֵץ פּוֹרֶמֶת רוּחַ.



  • إنكليزية




    The Song About the Child

    Boston Community Gospel Choir:
    The Song About the Child
    Text: Salman Masalha
    Composer: Stephen Feigenbaum
    ***
    More

    Listen more here

هوية

أنا عربي


التقينا في قاعة المحكمة المختصّة في يافا. جاء أصدقاء سلمان كرجل واحد وحضر أيضًا أخوه البكر. أمّا سلمان فكان يرتدي البنطلون الخاكي، الفضفاض بسبب نحافته، ويرتدي القبّعة التي لم تجلس على رأسه بصورة جيّدة. كان يبتسم لأصدقائه، رأيت الاعتزاز على وجهه وفكّرت: فعل السّجن به فعله...

تتمة الكلام

 
كتب أخرى
  • العقد الثمين



    العقد الثمين
    في دواوين الشعراء الستّة الجاهليين

  • فهم المنطوق


    فهم المنطوق
    مسائل تراثية وأبعاد راهنة
    ***
    لقراءة الكتاب، انقر هنا
  • Six Early Arab Poets


    Six Early Arab Poets
    New Edition and Concordance


ترجمات عربية وعبرية
  • القدس

    Photo:
    مجموعة من المؤلفين
    القدس، دراسات في تاريخ المدينة
  • الصبّار


    سحر خليفة
    الصبّار

    حليب سباع

    Photo:
    روني سوميك
    حليب سباع
  • ذاكرة للنسيان


    محمود درويش
    ذاكرة للنسيان

    أوزو وموزو

    Photo:
    إفرايم سيدون
    أوزو وموزو من كفر كاكاروزو
  • حكايا الانتفاضة

    Photo:
    درور چرين
    حكايا الانتفاضة

    شهادة


    شهادة
    شهادات عن الاحتلال الإسرائيلي

حقوق محفوظة © سيرة الكاتب